Mae gan bob plentyn hawl, dan erthygl 12 Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn (UNCRC), i’w lais gael ei glywed mewn penderfyniadau sy’n effeithio arno/i. Hyd yma, nid yw plant a chanddynt anghenion arbennig wedi gallu mynnu’r hawl hon yn llawn gan eu bod yn cael eu hatal rhag apelio i Dribiwnlys Anghenion Addysgol Arbennig Cymru (SENTW). Fodd bynnag, mae’r sefyllfa hon wedi newid, a bydd plant a phobl ifanc ledled Cymru bellach yn gallu cyfrannu at benderfyniadau sy’n effeithio arnynt drwy wneud eu hapêl a’u hawliad eu hunain i’r tribiwnlys. Nid yw’r broses hon yn golygu gosod hawliau plant yn erbyn hawliau rhieni. Gall plant a phobl ifanc roi’r dystiolaeth orau amdanynt hwy eu hunain o ran disgrifio eu hamgylchiadau a phennu eu hanghenion. Pryd bynnag y bo modd, dylent allu cyfrannu at bob agwedd o’r broses AAA, gan gynnwys gwneud eu hapêl a’u hawliad eu hunain. Mae Mesur Addysg (Cymru) 2009 yn ddarn arloesol o ddeddfwriaeth sy’n gwneud darpariaeth i blant yng Nghymru gael hawl i apelio o safbwynt anghenion addysgol arbennig (AAA) a’r hawl i wneud hawliad gwahaniaethu ar sail anabledd mewn ysgolion i Dribiwnlys Anghenion Addysgol Arbennig Cymru eu hunain. Cynhaliwyd prosiectau peilot yn Sir Gaerfyrddin a Wrecsam, gyda’r ddau’n treialu gwahanol ddull o weithredu; dewisodd Sir Gaerfyrddin ganolbwyntio ar wella cyfathrebu gyda dull gweithredu oedd yn canolbwyntio ar y teulu, tra dewisodd Wrecsam gysylltu â phobl ifanc drwy gyfrwng model yn seiliedig ar hawliau, gan gefnogi cyfraniad mwy gan blant a phobl ifanc a datblygu gweithdrefnau a dulliau i annog cyfraniad mwy gan blant a phobl ifanc yn y broses gwneud penderfyniadau. Ac ystyried canfyddiadau cadarnhaol yr adroddiad gwerthuso, bydd yr hawliau a’r dyletswyddau newydd yn dod i rym ledled Cymru ym mis Ionawr 2015. I weld yr adroddiad gwerthuso cliciwch yma O ganlyniad, o fis Ionawr 2015, bydd plant a phobl ifanc yng Nghymru yn gallu:

  • Apelio i Dribiwnlys Anghenion Addysgol Arbennig Cymru ynghylch rhai penderfyniadau a wneir gan eu hawdurdod lleol ynghylch eu hanghenion addysgol arbennig
  • Cyflwyno hawliad gwahaniaethu ar sail anabledd

Mae’r hawliau apelio a gwneud hawliad yr un fath yn union â’r rhai sy’n bodoli eisoes i rieni/gofalwyr. Nid yw hyn yn effeithio ar hawl y rhiant i wneud apêl a hawliad. Yr unig beth y mae’n ei olygu yw bod gan blant a phobl ifanc bellach yr un hawliau â’u rheini/gofalwyr i wneud eu hapêl neu eu hawliad eu hunain. Mae’r gyfraith yn cydnabod na fydd pob plentyn yn teimlo eu bod yn gallu gwneud apêl neu hawliad. Yn y sefyllfa hon, gall ffrind achos weithredu ar ran plentyn i wneud apêl neu hawliad i ni yn Nhribiwnlys Anghenion Addysgol Arbennig Cymru. Y Ffrind Achos Mae ffrind achos yn berson sy’n adnabod y plentyn neu’r person ifanc yn dda. Gall fod yn rhywun yn y teulu neu’n rhywun fel athro neu weithiwr cymdeithasol neu  eiriolwr. Gall person ifanc wneud apêl ar ei ben ei hun neu gyda chymorth ffrind achos. Gall ffrind achos helpu a chefnogi plentyn neu berson ifanc mewn sawl ffordd drwy:

  • Osgoi neu ddatrys anghytundebau gyda’r awdurdod lleol gan ddefnyddio trefniadau datrys anghydfod, megis gwasanaeth SNAP Cymru
  • Trafod y materion gyda’r plentyn neu berson ifanc a phenderfynu a ddylid gwneud apêl neu beidio,
  • Cefnogi’r plentyn neu berson ifanc i gwblhau’r Cais Apêl a’i anfon i’r tribiwnlys, neu dderbyn gwybodaeth am yr apêl,
  • Sicrhau bod dymuniadau a safbwyntiau’r plentyn neu’r person ifanc yn cael eu cynrychioli mewn gwrandawiadau, a chynghori’r plentyn neu’r person ifanc ar gynnydd a chanlyniad yr apêl.

Mae staff y tribiwnlys, gyda chymorth plant a phobl ifanc, wedi cynhyrchu gwybodaeth glir a hygyrch i bobl ifanc, rhieni/gofalwyr a ffrindiau achos a gellir ei chanfod ar wefan y tribiwnlys. Mae’r tribiwnlys hefyd wedi cynhyrchu fideo i helpu plant a phobl ifanc drwy broses y gwrandawiad ac i ddangos beth sy’n digwydd mewn gwrandawiad tribiwnlys. Mae’r fideo hon hefyd yn ddefnyddiol i unrhyw un sy’n mynd i wrandawiad tribiwnlys Yn sgil sefyllfa SNAP Cymru fel gwasanaeth diduedd, annibynnol y gellir ymddiried ynddo ledled Cymru, rydym yn gweithio’n agos gyda phlant a phobl ifanc, teuluoedd, y tribiwnlys ac awdurdodau lleol i ddatblygu partneriaethau a fydd yn rhoi anghenion y plentyn wrth graidd y broses ac yn darparu gwybodaeth gywir am ofynion deddfwriaethol, polisi lleol, arferion a darpariaeth i bawb sy’n ymwneud â hyn. Bydd swyddogion Teulu a Phobl Ifanc profiadol SNAP Cymru ar gael i ddarparu cyngor, arweiniad a chefnogaeth niwtral, ddiduedd i rymuso pobl ifanc i:

  • Gymryd rhan lawn yn y cynllunio a’r gwneud penderfyniadau sy’n effeithio arnynt
  • Datrys anghydfodau ar gam cynnar
  • Darparu cefnogaeth ac eiriolaeth ffrind achos lle bo angen

Hawliau plant i wneudapêl neu hawliad i Dribiwnlys Anghenion Addysgol Arbennig Cymru – Canllawiau Statudol i Awdurdodau Lleol